30 Наурыз 2020

НАРЫҚ ПЕН РУХ


17/02/2020 36 0

НАРЫҚ ПЕН РУХ

(Ұлтымыздың ақиық ақыны Мұхтар Шахановпен сұхбат)

Мұхтар Шаханов –түрік хаалықтары арасынан шыққан әлемнің үзік ақыны (Түркия, 2002ж.) Оның шығармалары дүние жүзі халықтарының 30 – дан астам тілдеріне аударылған. Бір сөзбен айтқанда, Мұхаң шығармашылығы марапаттауға, насихатқа мұқтаж емес.

Мұхаң қоғам қайраткері ретінде де көп елде мәшһүр тұлға. Ол ауыл тракторшысынан Қазақстан Республикасының Қырғызстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне дейінгі еңбек баспалдағынан өтті. БҰҰ – ның Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі бағдарламасының сыйлығынан бастап, кешегі Нобель, Эйнштейін алтын медальдеріне дейінгі халықаралық  марапаттар, қоғамдық қызметтерін көзінен тізіп көгендесек, бірсыпыра уақыт шығындалар едік. Арғы -  бергі замандарда ақындық пен қоғам қайраткерлігін бұлай қатар алып, тел атқарған, тең көтерген жандар некен – саяқ. ЮНЕСКО  өзінің арнайы шешімімен ақынның «Жазагер жады космоформуласында» көтерілген рухани  проблемаларға дөңгелек стол өткізуі және бұл шығарманы әлемнің озық туындылары қатарында бағалауы  тек қазақ әдебиеті үшін   ғана емес күллі Орта Азия үшін мақтаныш екені даусыз. Мұхаңды халық қоғамдыөө ойларды қозғаушы, өз ұлтының отымен кіріп,  күлімен шыққан мүддегері тұрғысында танып білгендіктен әңгіме тізгінін тікелей қазіргі кезде қаны тамып тұрған мәселелерге бұруды жөн көрдік.

- Мұха, жерді жекеменшікке сату қағидатына қалай қарайсыз? Оның проблемалары мен мүмкіндіктері қандай? Басқаларды былай қойғанда Дулат Исабеков сияқты жазушылардың өзі жерді сату керек дейді ..

Әрине, әлемдік нарық экономикасының талғам,, талабына сай басқа мемлекеттер сияқты жұмыс істеуіміз де керек шығар. Бірақ, мен өз басым дәл қазіргі жағдайда жерді сатуға қарсымын. Себебі, бізде ел мүддесіне жанашырлықпен қарайтын ұлттық олигархтар қалыптасып біткен жоқ. Бүгінгі таңда ақша кімде болса билік сонда екеніне жұрттың көзі әбден жетті. Яғни, жең ұшынан жалғасқан жасырын жағдайда жердің басқалар қанжығасында кетіп қалуы әбден мүмкін. Тіпті, оны алдын ала қойғандар туралы да мерзімді баспасөзде жарияланды. Бұл не деген басынғандық. Кейбір алпауыттар қазірдің өзінде сан мыңдаған гектар жердің қожайыны көрінеді. Сондықтан жерді тап қазір сату ұлт келешегін толыққанды ойламандық болар еді.

- Өзіңіз алғашқы «айқайшысы» болған Аралды құтқаруға қатысты әңгімелерге көзқарасыңыз қалай? Жаны жаралы жұртымызға жаны ашығандардың Арал топырағына кіндігінен байланған байырғы қалың елді жаппай басқа жаққа көшіру керек дегені көңіліңізге қонама?

- «Өлген мола – туған жер жібермейді. Әйтпесе, тұрмас едім осы маңда» деген ақындық философияны тілге тиек етер болсақ,басқа жерге қоныс аударып, ірге көтеруді ол жердің халқы білмей отырған жоқ. Әрине, көшкісі келгендерге жағдай жасалған дұрыс. Бірақ, атақоныс әрбір адам тағдырыңда өзгеше рөл ойнайды. Сол себепті өз басым Арал халқын басқа жаққа көшіру сияқты сыңаржақ шешімнен бұрн, сол халықтың әлеуметтік  -  экономикалық жағдайын жақсарту деңгейінде мәселе көтерген жөн деп білемін. Кеңес кезінде қолдан жасалған осы проблеманы әлемдік әлпетте шешу жағын ойластырған дұрыс. Бәлкім, Ресеймен татулықты пайдаланып Сібір өзендерін бұру мәселесіне қайта ораламыз ба? Яғин, бұған әлемдік деңгейдегі үлкен саяси, ғылыми және экономикалық бастарды қосып, ойласқан жөн сияқты.

- Ядролық қалдықтарды біздің жерімізге көму идеясына көзқарасыңыз?

- Өткенде теледидардан көрдім, бұған құлықты адамдар депутаттар арасында да бар екен. Менің ұғымымша осы арада нақ солар ел мүддесінен гөрі өз мүддесін биік қойып отырған секілді. Артық айтсам алдын ала ғафу өтінемін. Мүмкін, оларға шет елдердің кейбір алпауыттары егер осы идеяны өткізсеңдер, қалталарыңды  томпайтамыз деп уәде берген шығар. Кейбіреулердіңжерімізді радиациялық қалдықтар көмбесіне айналдыруға тырысу әрекеттері менің ақылыма сыймайды.

- Ендігі бір қоғамдық ой қоламтасы қордалана қоздап, мазасыздана маздап тұрған тақырып – Шыңғыс хан төңірегіндегі пікірлер. Кейбір басылымдар мұны басыбайлы нысанаға айналдырып, еншілеп алған сыңайлы. Жұрттың бәрі «шыңғыстанушы» болып шыға келгендей. Осыларды талдап таразылағанда Сіз бұрынғы ұстанымыңызда  қаласыз ба? Қалсаңыз не себептен? Бұған қандай айғақ  -  дәлелдеріңіз бар?

- « Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты шығармам осынша шуда жіптей шаатасқан дауға мұрындық болады деп үш ұйықтасам түсіме кірген емес. Жалпы Шыңғыс хан туралы біздің топырағымызда өрбіген дау өте сауатсыз, талғамсыз дау. Себебі, «Шыңғыс хан залым ба немесе ізгі адамба? Деген сұрақты маған  7 сынып  оқушысы қойса, «немене мұғалімдерің күні бүгінге дейін осы қарапайым қағиданы саған түсіндіре алмаған ба? Деп, балаға кінә артар едім. Мәселен Шыңғыс ханның асқан айлакер даңқты қолбасшы екендігіне ешкімнің дауы жоқ. Бірақ, оның даңқты қолбасшы екендігіне ешкімнің дауы жоқ. Бірақ, оның  дарыны зұлымдыққа терең тамыр жіберген дарын. Яғни ол қиратқыш күш иесі, тиран. Егер Шыңғыс хан 900 қаланы талқандаса, оның  26- сы Қазақстан жерінде болса, оған қоса Шыңғыс хан тудырған қасіреттің кесірінен сан миллиондаған адамдар тіршілікпен қоштасса, оны қалайша қиратқыш күш иесі емес деп айта аламыз. Ал біздегі кейбіреулер күні бүгінге дейін Шыңғыс ханға шаң жұқтырғысы келмейді. Тіпті оған ізгі адам ретінде, соның ішінде қазаққа жақсылық олаған адам ретінде көрсеткісі келеді. Және олардың бәрінің жабылып табан тіреген рулардың басын қосып, қазіргі қазақ мемлекетінің негізін салды» дейді. Ал, Елбасы Н.Назарбаевтың  және еліміздегі санасын рулық, хандық психология уламаған ғалымдардың концепциясы мынау: Шыңғыс ханның әртүрлі рулардың басын қосудағы негізгі мақсаты елді бір орталықтан басқару және салық жинау болатын». Міне, осыны кейбір дүмше жазушыларымыз бен ғалымдарымыз  Шыңғыс хан біздің ұлтымыз үшін ерлікке барабар іс жасады деп. Қалың жұртты шатастырмақ. Мен бір мәселеге кәміл сенемін. Екі жылға тарта уақыт бойына Шыңғыс ханға теңеу таппай , бабаларымыз бен әжелеріміздің қанын судай шашқан моңғол қағанын жер – көкке сыйғызбай мақтаған кейбір қазақ зиялылары, кейін осы қылықтары үшін ұялатын болады. Екіншіден, олардың өзара ақылдасып маған тағатын кінәсі мынау: «Шаханов Шыңғыс ханды жамандау арқылы Еуропаға ұнауды мақсат тұтады, яғни қазір шет мемлекеттерде оның кітаптары жоғары бағаланып жатса, осындай әрекеттің арқасы деген ойға алып бармақ. Бұл да күлкі шақырады. Еуропаға Шыңғыс хан ә дегеннен – ақ сонау ХIII ғасырдың өзінде – ақ залым ретінде, қанішер ретінде танылды. Оған берілген бұл баға күні бүгінге кейін басқа ойға орын ауыстырған жоқ. Сондықтан Еуропаға Шыңғыс ханды залым ретінде дәлелдеу мүлдем жаңалық емес. Бұл – менің шығармашылығыма көлеңке түсіргісі келген ат төбеліндей шағын топтың, яғни өз қаламдастарымның ойлап тапқан концепциясы. Жарайды, Еуропаны – Еуропа делік, ал онда неге Иранда, Пәкістанда, сол Еуропаға кереғар бағыт ұстанған мұсылман мемлекеттерінде менің шығармашылығым ерекше бағаланды?  Бұл жалпы жұртты көпе- көрнеу адастыру. Аталмыш даудың себеп – салдарын «Ана тілі» газетінде жарияланған.. «... Шыңғыс ханды марапаттаушылардың тасасында кімдер тұр?» деген мақаламда толық айттым ғой деп ойлаймын. Оның үстіне менің шығармам таза тарихи емес, көркем туынды ғой. Сондықтан бастапқы пікірімнің мұрты бұзылмайды. Бұған қосымша менің мына «Шыңғысханшылар» деген өлеңімді газеттеріңізге жариялауларыңызды өтінемін (өлең жарияланып отыр  - ред.)

- Қазіргі кезде әлемдік тирандарды насихаттау өріс алып отырған сияқты. Бұған не себеп?

- Иә, өкінішке орай, осындай процесс жүріп жатыр.

«Қанға бөлеп қорласа да көп елді,

Қиратушы  Қорғаушыдан беделді.

Міне, құлдық сана бізге не берді?»

Кезінде дүниені дүрілдеткен моңғолдар бүгін не күйде? Ескерусіз, елеусіз көп мемлекеттердің қатарын толтырды. Әлемдік рухи - тарихи жадыда ештеңе ұмытылмайды. Мұны жай кездейсоқтық деуге болмас. Шыңғыс хан ұрпақтары осы қанқұйлы күнәдан тазару орнына, бабаларының жарты әлемді қанға бояғанын мақтаныш етпек. Шыңғыс ханға  биіктігі 20, оның  9 қолбасшысына  17 метр ескерткіш орнатып, бұған  19 миллион доллар жұмсамақ. Әркім осылай бейбіт елге тізесін  батырған өз ата – бабаларын зұлымдықтың қара балшығынан аршып ала берсе, Гитлерді де ақтар күн де алыс емес сияқты. Бірақ Шыңғыс Айтматов екеуміздің осы проблеманы көтерген «Шыңғыс ханды ақтауға құлшыныс» атты сұхбат - эссеміз қазірдің өзінде бірнеше мемлекеттің басты -  басты газет - журналдарында жарияланды. Ұлан – Удэде жүзден аса ғалым қатсқан ғылыми конференцияда үлкен пікір таласына мұрындық болыпты. «Жазагер жады космоформуласы» көтерген идеяны ЮНЕСКО -  ның қолдауы да біздің ұстап отырған бағытымыздың дұрыс екендігін әйгілесе керек.

- Сіздің жырларыңызда ерекше қасиет бар: жұрт тез жаттап алады. Қоқырмандар арасында Сіз үлкен беделге иесіз. Бірақ, жасыратыны жоқ, қаламдастарыңыз онша жақтыра бермейді. Бұл неліктен?

- Егер шынымды айтсам, осынау жылдар ішінде мен тек өзімнің кейбір қаламдастарымнан зардап шегіп келген екенмін. Ал, халықтан айналайын! Олардың құрметін, қолдау -  қошеметін сезбеген күнім аз. Бір қолдың саусағына жетер, жетпес қаламдастарым ұсақ пендешеліктің жетегінен шыға алмай -  ақ қойды. Қашанда тырнақ астынан кір іздеуге бейім тұрады. Амал не, сорыма ұят пен арын белге түйген осындай бірнеше жазғыш тап келді. Олардың ар жағында кімдердің тұрғанын да жақсы білемін. Бұларға «Желтоқсан анатомиясы» деген эссе кітабымның тұтас бір бөлімін арнауды жөн деп таптым.

- Көрші республикалар латын алфавитіне көшіп жатыр. Мұха, біздегі осы мәселе туралы екі ұдай пікірге не айтар едіңіз?

- Егер қазіргі кездегі компьютер заманының талап -  тілектеріне орай, кейбір техникалық -  ақпараттық байланыстар жағын алға тартар болсақ, онда бұл жүйеге көшудің  артықшылықтары жоқ емес. Бірақ, бүгінгі күнге дейін осы кирилица біздің сан мыңдаған тарихи, әдебиғ ғылыми кітаптарымыз басылды. Ондай жағдайда осы рухани игіліктеріміздің ең болмаса басты – басттыларын латын харпінде қайта бастырған соң ғана көшкеніміз жөн шығар. Әрі оған көп жыл керек. Бұл талапты ескермеу тарихи жадымыздың ұлттық тамырына балта шабумен бірдей. Бірақ, осыншама дүниені кім қайта басып бере алады? Ол үшін үкіметтік бағдарлама, қыруар қаржы қажет. Біз қалай да көрші республикалар бастан кешіп отырған қателіктерге ұрынбауымыз керек.

- Сіз әлем мойындаған, сонымен бірге менің Дидахмет құрдасым айтпақшы,  «бір қолымен туған халқынан ажырамаған», яғни туған ұлтыңызбен өнеріңіз, өміріңіз арқылы табиғи шығармашылығыңызға  деген шынайы сүйіспеншілікті 60 жасқа толуыңызға байланысты Оңтүстік топырағындағы кездесулеріңіз кезінде көзбен көріп, құлақпен естідік. Әшейінде айдап келтіре алмайтын көпшілік көрермендер залына бес күн бойы лық толды да отырды. Ине шаншар орын болмады деген осы шығар. 4-5 сағат бойы табанынан тік тұрып, тапжылмастан тамашалады. Ақын үшін бұдан артық құрмет бола ма? Сол күндерде Шыменттегі жергілікті бір тәуелсіз телеарна «М.Шаханов мерейтойы құрметіне облыс әкімінің ықпалымен бес ауданнан бес машина мініп жатыр» деген ақпарат таратты. Кейіннен анықталғандай, « 2500 адам қол қойды» делінген бұл жалған мәліметті ұйымдастырушылар да Шыңғыс ханға «туыстық» байланыстағылар болып шықты. Керісінше, Сіз өзіңізге силанған аттарды да, әртүрлі оюлы – оқалы шапандарды, сувенилерді түгел ауыл қарияларына, әдебиет, өнер қайраткерлеріне, тіпті кішкене қызыңыз Айшөрекке тартулаған ойыншық  аюға дейін таратып жібердіңіз. 50 жылдығыңызда да солай жасап едіңіз. 60 жылдығыңызда да сол мінезіңізді қайталадыңыз. Бұл күні бүгінге дейін бірде бір қаламгердің қолынан келмеген дара мінез екенін айтпау әділетсіздік болар еді. Сіз мұндай қадамға өзге әріптестеріңізге ой салу үшін бардыңыз ба?

-Жоқ! Мүлде олай емес. Бұл өзім үшін керек. Әртүрлі ұсақ пендешіліктен, дүниеқоңыздықтан оқ бойы озып, биік тұрмасам өзімді үлкен ақын болу мүмкіндігінен айырамын. Әйтпесе, жұрт силаған шапандарды  өзгелер сияқты дүкенге қойып, әрқайсысын 100 ,150 долларға сатқызуды мен дебілемін. Айлықпен ғана күн көріп жүргенім ешкімге құпия сыр емес. Қызмет бүгін бар да, ертең жоқ.Ал, ақындық дегеніміз тәңір мен табиғаттың ілуде бір адамға сыйлайтын ұлы сана, шындық сезім. Бірақ әртүрлі себептермен шындығын жоғалтып алған қаламгерлерді аяу керек шығар. Кейін өзімді біреу аяп жүрмеу үшін алдын қам жасағаным ғой...

- Олжас Еуропада, Сіз Қырғызстанда жүре бересіздер ме? Ұлтымыздың екі үлкен ақынына туған өлке проблемаларынан тыс тыныстау соншалықты ұнағаны ма?

 - Қырғыз жерінде он жылға тарта Елшілік қызмет атқарыппын. Сірә, енді елге оралғаным жөн шығар. Әйтпесе, туған топырағыма жат боп бара жатқан сияқтымын...

Сіз «Өркениеттің адасуы» атты романыңызда экономикасының 85 пайызын шет ел инвестициясы құрайтын Тайланд мемлекетінің мысалында экономикалық тәуелсіздігі болмаса, тілін, дәстүрін, салт - санасын сақтай отырып та, басқа ел алпауыттары алдында құл боп, құрдай жорғалаудан құтылу мүмкін еместігін көтердіңіз.Бұл түсінген адамныңтөбе шашын тік тұрғызар жәйт. Мұнда шет ел инвестициясына шектен тыс бас ұра берудің қауіптігі туралы ой бой көрсетеді. Сіз сарапшы - философ ақын ретінде әлемдік экономикасына байланысты ойларыңызды тарқатып айта кетсеңіз....

- Иә, сол « Өркениеттің адасуында» мынандай жолдар бар:

«Экономика және Нарық.

Бұл екеуі егіз бе?

Әлде ұқсас топономика.

Нағыз экономика

 

Құрылады озық нарық негізде.

Бірақ бүкіл қоғамға,

Сол қоғамға мүше әрбір адамға

Тек нарықтың шеңберінде өріс беріп түлету,

Қалың елді нарық, сауда мүддесіне құл ету,

Және соған уәж айта алмау, мәңгүрттену – еті өліп,

Базар ғасыр ту көтерген болды басты қателік!»

Бұл бүкіл ТМД елдеріндегі азулы экономистердің және осы саланың мамандарының басты қателігі. Біз бүкіл қоғамды бір тауарды екінші жерге сатып, соның үстемесімен күн көруге мәжбүрледік. Ал, саналы мемлекеттер тәжірибесіне жүгінсек, саудамен санаулы ғана жандар айналысуы қажет. Қазір қолынан іс келетін адамдардың көбі базарда жүргенін ескерсек, билік басындағылардың әлі де көп ойлануы қажет. Өйткені, о баста нарық экономикасының архитекторлары оның құрылымын мықтап негіздегенімен, бірақ ең бастысы – оған рухани діңгек орнатуды ойдан шығарып алған сияқты. Сөйтіп, бір – бірімен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын нарықтық экономика мен нарықтық қоғам ұғымдарын шатастырып алғандаймыз...

- Ал, әдебиет, өнер адамдарының бизнеспен шұғылдануына қалай қарайсыз?

- Өз басым кәсіпкерлікпен шұғылданып жүрген рух қайраткерлеріне екі ұшты оймен көз тігемін. Менің түсінігімше әрбір әдебиет, өнер адамы ұлт ар – намысының сақшысы, тазалық пен пәктік жыршысы болуға керек. Және ол шындық қуатынан ажырамаған адам болуы шарт. Бұл іске сауда немесе соның төңірегіндегі алдау, арбау, қулық – сұмдық араласқанда оның негізгі, түпкі қағидасы күңгірт тартады. Кезінде бір бай ежелгі грек философы Питтак Матиленскийге бір адал, керемет таза көмекші таба алмай жүргенін айтып шағынады. Сонда ол: «Ондай адамды саудагерлер арасынан іздеп әуре болмауына кеңес берер едім» деген. Осында үлкен мән жатыр. Қазанға арық ет салсаң, май шықпайтыны сияқты таза әдебиетте әркім өзінде барды ғана бере алады. Сондықтан мен де бизнеспен айналысып жүрген біздің саланың осы мәселенің басын ашып алуға кеңес берер едім.

- Тосын сұрақ қоюға рұхсат етіңіз. Алматыдағы «Мамыр» мөлтекауданы маңындағы «Розалинда» аталатын дүкеннің Сізге қатысы бар деседі?...

- Иә, жазмыштан озмыш жоқ шығар... Осыдан он бір жыл бұрын ортаншы ұлымның анасы Розалиндамен тұз – дәміміз жараспағаны және менің фамилиямда қалғаны ешкімге құпия сыр емес. Ол соның дүкені. Оған Розалинданы кінәлауға да болмас. Бизнеспен шұғылдануға кез келген адамның құқы бар. Қазір кәсіпкерлікке Үкіметтің өзі де кең өріс беріп отырған жоқ па? Бірақ, менің кейбір қарсыластарым соны бетіме шіркеу еткісі келетінін де іштей шамалаймын. Алайда, оған менің титтей де қатысым жоқ. Әркімнің өз таңдаған жолы бар. Таза ақындық арнада пендешілік кірімдерге бұрылмай дүниеқоңыздыққа бой шалдырмай таза күйімде қалсам деймін.Өйткені, барлық кезде ақты – ақ, қараны – қара деп айтуым үшін өзім таза болуым керек. Аузым мен тісім бизнеспен майланса, ділімде не қасиет қалады? Әрине, қазіргі нарық кезінде менің бұл мінезім кұлкілі болып та көрінер. Бірақ, маған таза әдебиет жасау үшін басқа жол жоқ сияқты.

-Жазагер жады космоформуласында» мынандай қызық оқиғаны келтіріпсіз: Африкадағы бір тайпа үйленгісі келген бозбаланың көзін тас қып байлап, бойжеткендер арасына жібереді екен. Ол болашақ қалыңдығын қатар - қатар сап құрып тұрған қыздардың әрқайсысын жеке - жеке иіскеп, өзіне иісі ұнаған аруға ғана үйленуі тиіс екен. Бір таңқаларлығы осы әдіспен үйленгендердің арасында ажырасу деген атымен болмайтын көрінеді. Енді бірде Сіз маймылдардың кейбір жағдайларда адам баласынан да озық тұратын тұстарына тоқталасыз. Бұл өзі ғылымға ақындық интуициямен бара алу мүмкіндігінің айғағы сияқты. Мен Сіздің осы шығармаңызға Эйнштейннің ғылым саласындағы Алтын медалінің берілуі Калифорния ғалымдарының осы ерекшелігіңізді  бағалағандығы деп ойлаймын.

- Жә, мақтауыңды несие (аванс) есебінде қабылдайын. Кейде бір маймыл ойда – жоқта қалың орман арасынан піскен бананға немесе басқа таңсық жеміске жолықса,өзге маймылдардың бәрін дауыстап шақырады екен. Ал, адамдар болса, мұндай жағдайда олжаны өз  жақын – жұрағатымен немесе өз жанұясымен ғана бөлісер еді. Енді мына қызықты қараңыз: маймылдар шуақтап дем алып жатқанда оларға қабландар шабуыл жасады делік.Балалары әрине ауа жайылып, өзара қуаласып ойнап жүрмей ме?Сонда ересек маймылдар қолына ілінген кез келген баланы алып, ағаш басына шығып кетеді екен. Ал, адамдар мұндай жағдайда «Әй, Бейсенбай, Дүйсенбай қайдасың?» деп әрқайсысы өз баласын іздер еді. Аққулардың адалдығы, айғырлардың тектілігі бізге нені меңзейді?Қазіргі кезде адам баласынан ұяттың кетуі, сөз қуатының құнсыздануы адамаралық қатынастарда үлкен проблемалар тудырды. Менің ұғымымша, қазіргі әдебиет тек қана баяндаушы, әсер беруші күшке ғана емес, ғылыми талғамдар мен болжамдарға батыл бару керек сияқты. Сондықтан қазір көп сөзді мылжың әдебиеттің асында қалып қоймай, жаңаша ойлау дәрежесіне көтерілу керек сияқты. Мен қазір өз күшімді осы бағытта сынап көруге талпынудамын.

- Сіз «жанұя» (семья) деген сөзді жиі қолданасыз. Мұның терминком бекіткен «отбасы» баламасы бар емес пе?

- Менің ұғымымша «отбасы» деген сөз «семья» деген сөздің толық мағынасын бере алмайтын сияқты. Ал «жанұя» негізгі мағынасына әлдеқайда жақын сияқты. Реті келген соң айта кетейін, қазір шет ел сөздерін жаппай қазақшалауға кірісіп жатырмыз. Мәселен, қырғыз ағайындар қайбір жылы радионы – үналғы,  теледидарды –сыналғы деп аударыпты. Сонда бір жігіт: «вытрезвительді –жыналғы» деп аударыңдар деп күліп еді. Ал, радио мен телевизорды қазақ пен қырғыз ойлап тапқан жоқ. Сондықтан олардың халықаралық пайдаланымдағы түбірі мағынасы сақталуы қажет секілді. Мәселен, о баста орыс тілінде «а» - дан басталатын бірде – бір сөз жоқ болса, шығыстың арбуз, арық, арғымақ деген жүздеген сөздерін сіңіріп, едәуір байыды. Барлығын өзімізге бұрудың зиянды жақтары да көп. Артық қыламыз деп, тыртық қыламыз. Менің ұғымымша, Алматы – Алма – Ата, яғни алманың атасы деген сөз еді. Мысалы о бастан: Шолпан – Ата, Ыстық -  Ата, Ұзыната, Қошқарата дегендн не ұтқанымызды өз басым түсінбеймін... Депутаттарға осы мәселеге қайта оралуға кеңес берер едім.

- Одақ күйрегелі жалғыз полюсті дүние деген пайда болып, глобализация термині қалыптасты. Мұны қазақша ғаламдастыру, жаһандастыру деп жүрміз. Оның біз үшін қандай пайдасы, қандай зияны бар?

- Әрине, жаһандастырудың, ғаламдастырудың егер орнықты, жан - жақты  талдай келсе, пайдалы жақтары да жоқ емес. Бізде, әсіресе, осының зиянды жақтары талқылануы керек. Ғаламдастырудың ұлттық мәдениетімізге тигізер зиянын қазіргі біздің ғалымдарымыз жұртқа ашық айтуы керек. Ғаламдастыру кезеңінде ұлттық мәдениет не күйде қалды? Яғни, т осыларды сақтау үшін қандай шаралар көруіміз керек? Әрине, біз бұл қозғалысты тоқтата алмаймыз. Бұл бүкіл әлемдік деңгейде жүріп келе жатқан үлкен процесс. Бірақ, біз осыған нені қарсы қоя білеміз және осы өзіміздің ұлттық мәдениетімізді, әдебиетімізді осы үлкен аждаһанның аузынан қалай құтқарып қаламыз? Осы жағын біздің саяси қайраткерлеріміз, ғалымдарымыз, «дебиетшілеріміз терең ойланып, бір мәмілеге келуі қажет. Тіпті, осы жөнінде өз басым газеттерде ірі пікір таластар жүргенін қалар едім.

- Қазақтың аса дарынды жазушысы Төлен Әбдіков: «Бұл күнде азаматтығы мен ақындығын әлемге мойындатқан Мұхтар Шаханов – осындай басын бәйгеге тіккен ақындардың бірі. Қоғам тіршілігін майданға теңесек, Мұхтар ең алдыңғы шепте, оқтың өтінде өлімге бас тіккен жанкешті жауынгер секілді» деп ағынан жарылыпты. Шынында да, Сіздің, әсіресе, Желтоқсан оқиғасы төңірегіндегі жанқиярлық ерлігіңіз бен елжандылық еңбегіңіз Аллаға да, адамға да аян. Оны ешкімде жоққа шығара алмайды. Пенде көздер не демейді. Оған жүйкеңізді жұқартпай -  ақ қойыңыз. «Азат» газетінің №8 санында Әркен Уақ  «Біздің қазақ халқы кһзі тірісінде Мұхтар Шахановқа ескерткіш қоюы керек. Ерлігі үшін, азаматтығы үшін... Егер, Шаханов болмаса, бұл іс («Желтоқсан оқиғасы» - ред.) жабылып қалатын еді» дейді. Сондай – ақ, Мұхтар Шаханов «Халық қаһармандығына» лайықты деушілер де баршылық. Бұларға және жалпы атақ мәселесіне қалай қарайсыз? Шетелдік марапаттарыңыз жөнінде не айтасыз?

- Желтоқсан оқиғасы төңірегінде мен өзімнің азаматтық борышымды ғана орындадым. Жалпы атақ мәселесіне келетін болсақ, оған басқаша көзқарасым бар. Мен өз Республикамнан баяғыда Оңтүстік өңірінде трактор айдап жүргенімде «Тың және тыңайған жерлерді итергені үшін» деген медаль алғанмын. Сол маған жетеді. Қазіргі ұстанған концепциям тіптен басқа.Отан біздің ең ұлы анамыз. Сондықтан Отанға еткен қызметіміз үшін біз міндет етпеуіміз керек. Өйткені, адам баласы өзінің анасына жасаған игілігіне, жақсылығына жылу дәметпейді ғой. Қайбір жылы Желтоқсан оқиғасы қайраткерлеріне сол кездегі пермьер – министрге айтып жүріп 25 пәтер әперуге септігім тиді. Бір топ желтоқсаншыларды әртүрлі наградаға ұсынғанбыз және осы арада да ептеп дау – дамай туды.Сонда мен осы концепцияны алға тарттым. Өз туған Республикамнан награда алудан үзілді -  кесілді бас тартатынымды мәлімдедім.Ал, шет елден алынған сыйлықтар біздің ұлтымыздың белгілі деңгейде абыройын көтереді. Яғни, бұл Отан - ана перзенттерін басқа елдер мойындап жатқанын көрсетеді.Әрине, Отан - ана да өз перзенттерін наградтап отыруы қажет. Бірақ, ол өте әділетті тұрғыда шешілуі тиіс.Мен оны жоққа шығармаймын. Менің атақ, марапат жөнінде ешкімге үлгі етіп ұсынбайтын жеке ұстанған концепциям осы. Қайбір жылы мен 50 жасқа толғанда, аппақ кимешек киген үш ана қалың елдің көзінше маған туған жерім – Отырардың топырағын ақ пүлішке түйіп, бойтұмар ретінде мойныма тақты. Осы жасымда көптеген елдердің әртүрлі сыйлықтарын алдым. Бірақ, олардың бірде –бірі сол Отырар әжелері сыйлаған, туған жер топырағы түйілген тұмардай әсер еткен емес. Ол әлі күнге үйімнің төрінде сақтаулы тұр. Сондықтан мен туған елімнен ешқандай  награда алмаймын. Бұл астамшылығым емес. Өзімнің рухани концепциям.

- Мұха, соңғы сауал: сүйекті шығармаға қадам жасай алдыңыз ба?

 - « Өркениеттің адасуы» мен «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) жұртқа белгілі деңгейде таныс боп қалды. Қазір осы туындылардың жалғасы «Атлантиданы қиратқан алма» деген романды жазу үстіндемін.Осы соңғы кітап жазылып біткен соң үш роман «Рухани дабылдар эпопеясы» деген ортақ атауға ие болады. Әрине, әр қаламгердің басты шығармасы болуы шарт.Бәлкім, басты шығармам осы романдар циклы болып қалар...Алла өмір жазса тағысын тағы көрерміз....

  Сұхбаттасушы Төрехан РӘМБЕРДІ

0 пікір